Harezm Özbek
hanlarından bir hükümdar ve târihçi. Babası Arab Muhammed Han, Harezm
Özbek hanlarının ceddi olan Yâd-gâr Hanın dördüncü batından torunudur.
1603’te Rus Kazaklarının Urgenç’e hücum ve babasının tarafından
imhaları hadisesinden 40 gün sonra doğmuş ve bu gazâ dolayısıyla
“Ebü’l-Gâzi” ismi verilmiştir.
Arab Muhammed Han önce
Urgenç’i, sonra da Hive’yi başşehir yaptı. Oğlu Ebü’l- Gâzi’yi
Harezm’de Kat valiliğine tâyin etti. 1620 başlarında Hanın oğulları
Habeş ve İlbars, babalarına isyân ettiler. Ebü’l-Gâzi yaptığı
savaşlarda fevkalâde kahramanlık gösterdi ise de, babasının
yakalanarak gözlerine mil çekilmesine engel olamadı. Bu hâdise üzerine
Ebü’l-Gâzî, Buhara hanı İmam Kuli Hana sığınarak iki yıl yanında
kaldı.
Şah Abbas’a sığınan
Arab Muhammed Hanın büyük oğlu İsfendiyar Han, babasının yerine Harezm
Hanlığına geçince, 1623’te Urgenç’i has olarak Ebü’l-Gâzi’ye verdi.
Burada üç sene kalan Ebü’l-Gâzi, Harezm’e tek başına hâkim olmak
niyetinde olduğundan, ağabeyi ile harbe girişti. Fakat muvaffak
olamayarak 1626’da Kazakistan’a gidip üç ay kaldı. Daha sonra Taşkent
hanının dâveti üzerine Taşkent’e gitti ve iki sene orada misâfir
kaldı. Buradan tekrar Buhara hükümdârı İmam Kuli Han’ın ülkesine
giderek, ordu toplamaya başladı. Ağabeyinin bir seferde olmasından
faydalanarak Hive Kalesini ele geçirdi. Fakat İsfendiyar Han, ordusu
ile gelince mukavemet edemedi ve yakalanarak Safevîlerin elinde
bulunan Yurd’a gönderildi. Oradan İsfahan’a geçen Ebü’l- Gâzi, İran’da
iken Şah tarafından hüsnü kabul gördüğünü, kendisine dirlik olarak
maaş bağlandığını ve on yıl orada kaldığını kendi târihinde anlatır.
Târihe büyük bir ilgisi olan Ebü’l-Gâzi, gittiği yerlerin târihini
tedkik ettiği gibi, İsfahan’da iken de, Türk târihi üzerine yazılmış
Fars kaynaklarını tedkik etme imkânını bulmuştu.
Ebü’l-Gâzi, İsfahan’dan
kaçarak, önce Ersari Türkmenleri, sonra Balhan’daki Teke
Türkmenlerinin yanına gitti. 1642’de ağabey İsfendiyar Hanın ölümü ile
boşalan Harezm Hanlığına 1643 yılında çıkıp, Hive’yi kendine merkez
edindi. 21 sene hanlık yapan Ebü’l-Gâzi, en çok Türkmenlerle mücâdele
etmiştir. Ayrıca komşuları olan Buhara Özbek hanlarının yurtlarına da
birkaç defâ akın düzenleyerek yağma etti.
Ebü’l-Gâzi’nin, 16
yaşında devlet idâresi işlerine başlayıncaya kadar Urgenç’te geçirdiği
gençliğinde ve İran’daki hayatında ciddî sûrette ilim tahsil ettiği,
güzel Arapça ve Farsça bildiği, bu dillerden yaptığı tercümelerden
anlaşılmaktadır. İki mühim eser bırakmıştır. Bunlardan biri 1659’da
yazdığı Şecere-i Terâkime, diğeri 1663’te ölmesi ile yarım kalan ve
vasiyeti üzerine oğlu Enûşe tarafından ikmâl edilen Şecere-i Türk’tür.
İlk eserini, Reşideddîn’in târihinden aldığı Oğuznâme’yi, Türkmenler
arasında ele geçirdiği diğer 20 kadar Oğuznâme rivâyetleri ile
karşılaştırarak tasnif etmiştir. Eser, Rus müsteşriki Tumansky
tarafından 1892’de Aşkabad’da Rusça olarak ve 1937’de Türk Dil Kurumu
tarafından Çağataycası faksimile olarak neşredilmiştir.
Şecere-i Türk ise, 15. asrın ikinci yarısından başlayıp Harezm’de
hükümet süren Yâd-gâroğlu Şıban-Özbek hanlarının târihini ve ensâbını
(soyunu) tespit maksadıyla kaleme alınmış ve bu sülâlenin 1663’e kadar
ki târihi için esas kaynak olmuştur. Bu eser, Türk ve Moğol târihine
âit bilinen ilk kaynak olduğundan, yalnız Özbek hanları târihi için
değil, aynı zamanda Moğol ve Türk târihi için başlıca kaynak telâkki
olunmuştur. Eseri batıya ilk kez tanıtan; Poltava Savaşından sonra
Ruslar tarafından Sibirya’ya sürülen İsveçli subay Tabbert’tir. Eser
Moğol Hânedânı ve kabîlelerin târihini belirten en iyi kaynaklardan
biri olarak tanınmıştır. Kont Estralenburg tarafından Almanca’ya
tercüme olunmuş, Fransızca tercümesi de 1726’da Leiden’de basılmış ve
yayınlanmıştır.
