Osmanlı devlet
teşkilatında eyalet idaresinden sorumlu askerî ve mülkî yetkiler taşıyan
en yüksek görevli.
On dördüncü yüzyıl boyunca beylerbeyi,
Osmanlı
Devleti'nde taşra kuvvetlerinin kumandanı ve çeşitli sancaklara
dağılmış beylerin topluca amiri durumundaydı. Dolayısıyla belli bir
bölge ile doğrudan doğruya münasebeti yoktu. İlk defa olarak
Sultan
Birinci Murad Han zamanında Lala Şahin Paşa,
Rumeli Beylerbeyi olarak tayin
edildi. Edirne ise, beylerbeyliğin ilk merkezi yani Paşa sancağı oldu.
Daha sonra bu beylerbeyliğe ilave olarak 1393’te Anadolu, 1413’te ise
Rum (Amasya, Tokat, Sivas) ve daha sonra Karaman beylerbeylikleri
kuruldu.
On altıncı yüzyılın ilk
yarısında Osmanlı Devletine geniş yeni toprakların ve ülkelerin
katılmasına kadar yeni devletin ilk iki yüz yıllık gelişmesinde bu
dört beylerbeyliğin önemi çok büyük oldu. On beşinci yüzyıl beylerbeyi
beratlarına göre bunların görevleri şu şekildedir: Eyaletindeki bütün
devlet işlerinde sultanın temsilcisi olarak beylerbeyi,
divanında
askerî zümresine dair çeşitli meseleleri halletmek. Bölgesinde
emniyeti sağlamak. Timarlıların atanma ve terakkileri ile belli bir
miktara kadar timar tevcih işlemlerini yürütmek. Beylerbeylerinin bu
genel otoritelerine karşı bölgelerinde bir sancağın kendilerine
ayrılmış olması dolayısıyla normal idarede bunlar da birer sancak beyi
sayılabilirler. Ayrıca bölgelerindeki sancak beylerinin tayinlerinin
doğrudan doğruya merkezden yapılması ve sancak beylerinin idarede ve
seferlerde yine sultanın emriyle ayrı olarak görevlendirilebilmeleri
beylerbeylerinin otoritelerini sınırlandırmaktadır.
On yedinci yüzyılda ise
sancakbeyi tayinlerinde beylerbeyilerin (eyalet valilerinin) daha
fazla sözü geçmeye ve bazı tayinler bunların tavsiyesiyle yapılmaya
başlandı. Ancak geçen süre zarfında beylerbeyilerin sayıları da
arttığından eski kıymet ve itibarları kalmadı. Eyaletlerin
kaldırılması ile, vilayetlerin teşekkülü ve buralara valilerin tayin
edilmesi ile beylerbeylik bir unvandan ibaret kaldı.
Klasik devirde Osmanlı Devletindeki beylerbeylikler şunlardır:
Rumeli,
Cezayir, Budin, Temaşvar,
Anadolu, Karaman, Eyalet-i Rum, Haleb, Şam,
Mısır, Yemen, Habeş, Diyarbakır, Rakka, Bağdat, Basra ve Lahza, Van,
Dulkadriye, Erzurum, Kıbrıs, Cezayir-i Garb, Kefe, Tiflis, Kars,
Trablus-ı Mağrib, Pelengan, Revan, Şemahi, Bosna, Kanije, Eğri, Özü,
Adana, Trabzon ve Çıldır.