Osmanlı Devleti'nin iki önemli taşra teşkilatından biri.
Daima, vezir rütbesinde
Beylerbeyi
tarafından idare edilirdi. Protokolde; Mısır, Budin ve Rumeli
eyaletlerinden sonra dördüncü sırada yer almaktaydı.
Rumeli eyaletinin
1362 senesinde kurulmasından sonra, 1393’te de Anadolu eyaleti
kuruldu. Eyaletin merkezi, önceleri Ankara idi.
Yıldırım Bayezid Han
1393’te Kara Timurtaş Paşayı Ankara’ya Anadolu valisi olarak tayin
etti. Fatih Sultan Mehmed Han, tahta çıkınca o zaman Anadolu
beylerbeyi olan İsa Beyi bu görevden alarak yerine
İshak Paşa'yı tayin
ettikten sonra beyliğin merkezi Kütahya’ya taşındı.
Kanuni Sultan
Süleyman’ın şehzadeleri Bayezid ve Selim’in Kütahya’yı idare ettikleri
1550-1558 ve 1562-1566 seneleri arasında Anadolu eyaletinin merkezi
tekrar Ankara oldu.
Sultan İkinci Bayezid
devrindeki kayıtlara göre, Anadolu eyaletinin aşağıdaki on yedi
sancaktan meydana geldiği görülmektedir: Kütahya,
Saruhan (Manisa ve
yöresi), Hüdâvendigâr (Bursa ve çevresi),
Aydın,
Menteşe (Muğla ve
çevresi), Bolu, Hamid (Isparta ve çevresi), Ankara Kengırı (Çankırı ve
çevresi), Kastamonu, Karahisar-ı sahip (Afyon ve çevresi), Kocaeli
(İzmit ve çevresi), Biga, Karesi (Balıkesir ve çevresi), Sultanönü
(Eskişehir ve çevresi), Alaiye (Alanya ve çevresi),
Teke (Antalya ve
çevresi).
Anadolu eyaleti, 16.
asrın sonlarına kadar on yedi sancağını muhafaza etmiştir. Daha sonra
üç sancağı başka yerlere bağlanmıştır. Önce Alaiye sancağı Kıbrıs
eyaletine, daha sonra Biga ve Kocaeli sancakları ayrı zamanlarda
Kapdan Paşa eyaletine bağlanmıştır.
İkinci Bayezid Han
devrinde yapılan tahrirlere göre, Anadolu eyaletinde 103’ü zaim ve
7.500’ü sipahi olmak üzere 7.603
timar sahibi vardı ve 5.372 cebelü
ile birlikte bu sırada Anadolu beylerbeyinin emri altında savaşa
iştirak edebilecek sipahi adaylarının mevcudu 12.975 civarında idi.
Kanuni Sultan Süleyman devrinde yapılan tahrirlere göre, Anadolu
eyaletinde 160 kaza, 154 nefs-i şehir ve kasaba, 12.527 köy, 1887
cemaat bulunmakta idi. 1560-1580 seneleri arasında 5.372 olan
cebelülerin sayısı 10.025’i bulmuştur. Bu da timar sahiplerinin harbe
götürmek mecburiyetinde olduğu cebelü adedinin büyük ölçüde arttığını
göstermektedir. Anadolu eyaletinin sancak sayısı on dörde
indirildiğinde 298’i zeamet ve 7.188’i timar olmak üzere 7.486 kılıç
timar sahibi bulunuyordu.
1609 senesinde on dört sancaklı Anadolu eyaletinde 195 zeamet, 7166 timar
olmak üzere toplam 7.311 kılıç ve cebelüleri ile beraber 17.000 asker
bulunuyordu. On yedinci asırda ve daha sonraki asırlarda eyalet
teşkilatı değişinceye kadar durum bu şekilde devam etmiştir. Anadolu
eyaleti, 1825’te çok küçülmüş, yine Kütahya merkez olmak üzere
Afyonkarahisar, Sultanönü ve Ankara’dan ibaret kalmış, hatta kısa bir
süre sonra Afyon da hariç bırakılmıştır. Eyalet, 1864’te idari
teşkilatta yapılan değişikliklerden sonra vilayetlere ayrıldı.