Resmi belge, senet.
Osmanlı Devleti'nde
bir kimseye verilen rütbe, nişan veya toprak imtiyazını gösterir
padişah fermanı. Berata; nişan, berat-ı şerif, nişan-ı şerif ve hüküm
de denilmektedir.
Beratlarda istenilen
hizmetin adı, mahalli, maaşı veya geliri, verilen şahsın ismi, ne için
verildiği; kumandanlık, serdarlık gibi mühim bir vazife ise berat
alanın selahiyet derecesi açıkça belirtilirdi. Böylelikle elinde berat
olan şahsın bu selahiyet belgesinin dışına çıkması önlenmiş olurdu.
Beratların muhtelif
çeşitleri vardır ki bunlar, timar beratı, iltizam beratı, muafiyet
beratı, mulakat beratı, malikane beratı, imtiyaz beratı,
beylerbeylik,
nişancılık,
defterdarlık,
vezirlik gibi memuriyet beratları, imamet,
hitabet, feraşet ve tababet izni verildiğini belirten beratlar ile,
serdarlık beratları gibi. Berat verilen kimseden “berat resmi” ismiyle
bir vergi alınırdı. Timar beratı bir şahsa verildiğinde, beratta timar
sahibinin hüviyeti, timar verilen sancağın kazası, köyü, timarın
miktarı, verilme sebebi, ilk mi, tahvilinden mi, mahlulünden mi (yani,
birinin üzerinden alarak mı) verildiği, senelik gelir ve istenilen
hizmet kayıtlı olurdu.
İltizam beratlarında,
berat verilenin ismi, iltizamın verilme sebebi, geçerliği olduğu
tarihler, iltizam bedeli ve taksitleri, iltizamın ne şekilde idare
edileceği muhakkak belirtilirdi.
Bunlar da, verilen şahsın itibarına, rütbesine ve verilen şeyin
önemine göre sade veya ağdalı bir lisan kullanılırdı. Verilen
beratlar, veren padişahın hayatıyla kayıtlıydı. Padişahlar değiştikçe,
yeni padişahın tuğrası bulunan yeni berat verilir ve bu beratlardan
yarım resim (vergi) alınırdı. Yapılan işleme, “tecdid-i berat”
denilirdi.