Birinci Dünya Savaşı sonrasındaki
antlaşmalardan.
Osmanlı Devleti'yle, İngiltere, Fransa, İtalya ve
Yunanistan arasında, 10 Ağustos 1920 tarihinde, Fransa’nın başşehri
Paris’in Sévres kasabasında imzalandı. Osmanlı
sultanı
Vahideddin Han
(1918-1922) ile; İngiliz, Fransız ve İtalyan parlamentoları tarafından
tasdik edilmediğinden hükümsüz kalmıştır. Yunanistan, tek taraflı kabul
edip, yürürlüğe koymak istediyse de, ordusu 9 Eylül 1922’de İzmir’den Ege Denizine dökülünce, arzusundan vazgeçmek zorunda kaldı.
Sevr Antlaşması, 10
Nisan 1915 tarihinde, Londra’da, Rusya-İngiltere-Fransa gizli
antlaşmasına göre, Türkiye’nin paylaşılması esasına dayanıyordu. Fakat, Sevr’de, Bolşevik İhtilâli, iç harp ve Çarlığı
destekleyen Avrupalı kuvvetlerle uğraşan Sovyet Rusya, dışarıda
bırakıldı. Sovyet Rusya dışarıda bırakılınca, önceki gizli
antlaşmalarda Rusya’nın payına düşen topraklar, yeniden paylaşıldı.
Londra Antlaşması'nda Rusya’ya verilen Türk
Boğazlarının, Sevr öncesi
tertiplerle İngiltere, Fransa ve İtalya kontrolünde tutulması
kararlaştırıldı. İtilaf devletlerinin hazırladıkları antlaşma metnini,
Paris’te, 11 Mayıs 1920 tarihinde, Osmanlı Devleti temsilcisi eski
sadrazam Tevfik Paşa okuyunca, “İstiklâlimize aykırıdır!” diyerek
imzalamadı. Tevfik Paşa, antlaşma metnine itiraz cevabı yazıp,
İstanbul’a döndü.
İstanbul’un işgalinden sonra, Osmanlı mebuslarının bir kısmı yakalanıp Malta’ya sürüldü,
bir kısmı da Anadolu’da Millî Mücadeleye katıldığından, antlaşma metni,
Mebuslar Meclisi'nden geçemiyordu. Sultan Vahideddin Han, antlaşma
metnini, Türk İstiklâline aykırı bulduğundan, Mebuslar Meclisinden geçmediğini dünya kamuoyuna
ilan edip, bütün baskılara rağmen tasdik
etmedi. Yunanistan Meclisi, Sevr Antlaşmasını tasdik edip, yürürlüğe
koymaya kalkıştı. Bunun üzerine, beşinci defa sadrazamlığa getirilen
Damat Ferid Paşa; âyândan Hâdi Paşa, Filozof
Rıza Tevfik ve Bern
elçisi R. Halis beylerle Paris’e gidip, Sevr Antlaşmasını imzaladı.
Ancak bu antlaşma, Osmanlı Sultanı Vahideddin Han ile
İngiliz-Fransız-İtalyan parlamentolarınca tasdik edilmedi.
Dört yüz otuz üç madde
ve on iki bölümden meydana gelen ve hiçbir zaman geçerli sayılmayan
antlaşmanın hükümleri şunlardı:
1) İstanbul ile Boğazların ve Marmara’nın Anadolu kıyılarının tahkim
edilmemesi ve buraların Karma Boğazlar Komisyonunca kontrolü; 2) Suriye
ve Lübnan’ın Fransızlara; Arabistan, Yemen, Irak,
Filistin’in
İngiltere’ye; yine Mısır, Sudan ve Kıbrıs’ın İngiliz idâresine; Fas ve
Tunus’un Fransa’ya bırakılması; 3) İzmir/Aydın vilâyetiyle Çatalca’dan
batıya Doğu Trakya ve İmroz/Gökçeada ile Bozcaada dahil Yunanlılara;
4) Rize, Trabzon, Gümüşhane, Artvin, Kars, Ağrı, Van, Bitlis, Muş,
Bingöl, Erzincan ve Erzurum’un Ermeniler’e; 5) Muğla ve Antalya’nın
İtalya’ya verilip; Konya, Göller Bölgesi, Afyon ve Bursa’ya kadarki
yerlerde de himaye hakkı tanınması; 6)
Kapitülasyonların her devlete
tanınması; 7) Osmanlı devlet borçlarının ödenmesi.